Strona główna / Poradnik / Historia i geografia Podlasia
Opublikowano:
Historia i geografia Podlasia
Historyczne Podlasie a dzisiejsze województwo podlaskie — czym różnią się te pojęcia?
Historyczne Podlasie i współczesne województwo podlaskie nie mają tych samych granic. Dawne województwo podlaskie powstało w 1513 roku, a po zmianach z 1566 roku obejmowało trzy ziemie: bielską, drohicką i mielnicką. W 1569 roku zostało włączone do Korony Królestwa Polskiego. Dzisiejsze województwo, istniejące od 1999 roku, łączy natomiast obszary należące dawniej do kilku różnych krain.
Ta różnica pomaga zrozumieć, dlaczego Bielsk Podlaski leży na historycznym Podlasiu, ale Łomża jest związana z Mazowszem, a Suwałki z Suwalszczyzną. Porządkuje też użycie słowa „Kresy”, którego znaczenie zmieniało się w kolejnych epokach.
Jak powstało historyczne województwo podlaskie?
W 1513 roku południową część województwa trockiego wydzielono jako województwo podlaskie. Początkowo obejmowało ono także ziemie położone dalej na wschód. Po utworzeniu województwa brzeskiego w 1566 roku przy nazwie podlaskiej pozostały trzy ziemie: bielska, drohicka i mielnicka. W 1569 roku, podczas sejmu unijnego w Lublinie, województwo podlaskie zostało włączone do Korony Polskiej. Chronologię tych zmian przedstawia oficjalna historia Bielska Podlaskiego.
Ziemia bielska miała główny ośrodek w Bielsku, dzisiejszym Bielsku Podlaskim. Ziemia drohicka obejmowała między innymi Drohiczyn, a ziemia mielnicka — Mielnik. Granice i osadnictwo wszystkich trzech ziem odtwarza Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu Instytutu Historii PAN.
Pochodzenie samej nazwy „Podlasie” nie ma jednego bezspornego wyjaśnienia. W opracowaniach pojawia się przede wszystkim związek z położeniem „pod Lachami”, czyli przy ziemiach polskich. Popularna interpretacja „pod lasem” jest atrakcyjna językowo, ale nie powinna być przedstawiana jako rozstrzygnięty fakt.
Historyczne Podlasie a województwo podlaskie
Współczesne województwo podlaskie powstało 1 stycznia 1999 roku. Jego nazwa odwołuje się do Podlasia, lecz granice administracyjne obejmują także tereny o innej przeszłości. Z kolei część historycznego Podlasia znajduje się dziś w województwach mazowieckim i lubelskim.
| Obszar | Historyczne powiązanie | Przykładowe miejscowości |
|---|---|---|
| Historyczne Podlasie | Ziemie bielska, drohicka i mielnicka dawnego województwa podlaskiego | Bielsk Podlaski, Drohiczyn, Mielnik, Brańsk, Tykocin |
| Mazowsze północno-wschodnie | Ziemie łomżyńska i wiska dawnego Mazowsza | Łomża, Zambrów, Wizna, Kolno |
| Suwalszczyzna | Obszar związany historycznie z Wielkim Księstwem Litewskim i późniejszą Suwalszczyzną | Suwałki, Sejny, Augustów |
| Pogranicze grodzieńskie | Tereny związane dawniej między innymi z województwem trockim i grodzieńskim | Sokółka, Krynki, Kuźnica |
Granice krain historycznych nie pokrywają się idealnie z dzisiejszymi powiatami i gminami. Dlatego najbezpieczniej mówić o konkretnych miejscowościach i ich udokumentowanej przynależności, zamiast przypisywać całemu województwu jedną historię.
Czy Podlasie należy nazywać Kresami?
Nie ma jednej definicji „Kresów”, która obowiązywałaby we wszystkich epokach. Dawniej słowo mogło oznaczać po prostu pogranicze lub skraj państwa. Współcześnie określenie „Kresy Wschodnie” najczęściej odnosi się do wschodnich ziem II Rzeczypospolitej, które po II wojnie światowej znalazły się poza granicami Polski. Takie znaczenie opisują między innymi Archiwum Główne Akt Dawnych i opracowania Instytutu Pamięci Narodowej.
Bielsk Podlaski pozostał po 1945 roku w Polsce, a ziemia bielska już w 1569 roku została włączona wraz z województwem podlaskim do Korony. Dlatego nazywanie Bielska Podlaskiego „Kresami Wschodnimi” w dzisiejszym, najczęstszym znaczeniu może wprowadzać w błąd. Nie oznacza to jednak, że wielokulturowość regionu jest mniej autentyczna — wynika ona z wielowiekowego sąsiedztwa tradycji polskich, ruskich, litewskich, żydowskich i innych.
Co wyróżnia ziemię bielską?
W okolicach Bielska Podlaskiego spotykają się drewniana architektura, cerkwie i kościoły, dawne układy wsi, tradycje ręcznika obrzędowego oraz zróżnicowane mowy lokalne. Zachodnia część ziemi bielskiej była silnie związana z drobną szlachtą mazowiecką, a wschodnia z osadnictwem ruskim. Nie tworzyło to prostej granicy: wspólnoty sąsiadowały, handlowały i korzystały z tych samych miast oraz traktów.
Dobrym punktem wprowadzenia do historii miasta jest Muzeum Obojga Narodów w dawnym ratuszu przy ul. Mickiewicza 45 w Bielsku Podlaskim. W 1564 roku w Bielsku odbył się zjazd możnowładztwa Wielkiego Księstwa Litewskiego, związany z pracami nad reformami państwa i unią polsko-litewską. Przed wizytą warto sprawdzić aktualną wystawę i godziny otwarcia na stronie muzeum.
Spokojna baza do poznawania historycznego Podlasia
Rezydencja Jezioro Łabędzie znajduje się w Białej 1A koło Bielska Podlaskiego. Obiekt działa przez cały rok i może być bazą do poznawania ziemi bielskiej, muzeów i miejscowości nad Narwią oraz Bugiem. Goście mają do dyspozycji wspólną kuchnię, ogród ze stawem, salę rekreacyjną i bezpłatny parking; każda jednostka ma dedykowaną łazienkę.
Zdjęcia poniżej przedstawiają prawdziwe wnętrze i otoczenie Rezydencji. Nie są fotografiami muzeum ani zabytków regionu.
Najczęściej zadawane pytania
Jakie ziemie tworzyły dawne województwo podlaskie?
Po zmianach z 1566 roku województwo podlaskie tworzyły trzy ziemie: bielska, drohicka i mielnicka. W 1569 roku zostało ono włączone do Korony Królestwa Polskiego.
Czy całe dzisiejsze województwo podlaskie leży na historycznym Podlasiu?
Nie. Współczesne województwo obejmuje także obszary historycznie związane z Mazowszem, Suwalszczyzną i pograniczem grodzieńskim. Część historycznego Podlasia leży dziś z kolei w województwach mazowieckim i lubelskim.
Czy Bielsk Podlaski leży na Kresach Wschodnich?
W najczęstszym współczesnym znaczeniu „Kresów Wschodnich”, odnoszonym do wschodnich ziem II Rzeczypospolitej utraconych po II wojnie światowej, Bielsk Podlaski nie jest miastem kresowym. Słowo „Kresy” miało jednak w historii różne, szersze znaczenia, dlatego warto zawsze doprecyzować okres i definicję.
Gdzie rozpocząć poznawanie historii Bielska Podlaskiego?
Dobrym punktem jest Muzeum Obojga Narodów w dawnym ratuszu przy ul. Mickiewicza 45. Uzupełnieniem są zabytki miasta, historyczne układy okolicznych miejscowości oraz materiały Instytutu Historii PAN.